Kinderen poseren na de launching van de krant

In een kleine ruimte midden in de Ambonese wijk Soya Kecil is het kantoor van SAM gevestigd. SAM staat voor Suara Anak Maluku ofwel Stem van de Kinderen van de Molukken en is een vredesproject door, van en voor kinderen. Zo’n 15 leerlingen van verschillende scholen en religieuze achtergronden werken er inmiddels samen aan de tweede editie van de krant. Afgelopen maandag was ik getuige van de lancering van de eerste. Trotse kinderen, aanschouwd door enkele journalisten en docenten, deden er verslag van hun avonturen als journalist. Docenten: ‘Wat is het goed dat er nu een krant voor kinderen is!’ Ook enkele op het eerste gezicht bizarre reacties uit de zaal en uiteraard samen eten.

Het idee achter SAM is door middel van het schrijven van een krant kinderen van verschillende religieuze gading bij elkaar te brengen om elkaar beter te leren kennen en vooroordelen af te breken. Een goede krant voor de kinderen van de Molukken is daarbij een middel maar tegelijkertijd een uitstekend doel. Dat klinkt zoals het geschreven is. Ietwat verwarrend. Doel en middel door elkaar. Kom ik zo op terug. Oh ja, de bizarre reacties gingen over niet beïnvloed worden door politiek en eerlijke journalistiek. Achtergrond hiervan is een niet geheel belangeloos eerder verschenen kindermagazine dat vooral als spreekbuis van de vrouw van de gouverneur fungeerde. Een van de redenen waarom je idealiter geen overheidsgeld in je projecten wilt hebben.

Kinderen tijdens een drumsessie

Twee maanden eerder in het luxe ressort ‘Baguela Beach’ op een half uurtje van de stad Ambon. In een zaaltje zittenzo’n 60 kinderen verdeeld over drie groepen. Ze doen een poging het ritme van de drumleraar na te doen. Eerder op de ochtend hadden ze hun theorielessen en nu mag er gedrumd worden. Kinderen uit drie verschillende dorpen op het eiland – Tial, Batu Merah en Amahusu – waar nog traditionele druminstrumenten bespeeld worden. Later op de middag zijn ze vrij om te zwemmen en te spelen in een luxe die ze thuis niet zullen treffen. Enkele weken later zullen de kinderen in verschillende dorpen en al rondrijdende hun muziek ten gehore brengen. Als symbool van hoe er interreligieus samengewerkt kan worden door middel van de (soms vergeten) lokale tradities.

Het drumproject is één van de vredesinitiatieven waarbij gebruik wordt gemaakt van locale traditie. Oude verhalen voorbij religieuze scheidslijnen. De ene keer gericht op traditionele waarden, familieverbanden of van oudsher bestaande contracten tussen onderlinge dorpen. De andere keer met de focus op dans en muziek. De in dit project bespeelde instrumenten hebben van oudsher een belangrijke rol tijdens publieke gebeurtenissen als bruiloften, inauguraties van gebouwen, feestdagen en begrafenissen of de installatie van het dorpshoofd.

Dit is heel in het kort twee projecten. Kernvraag in dit alles is in hoeverre er werkelijk kennis met elkaar gemaakt wordt. Onder invloed van beperkt of onderdanig lokaal inzicht of een te sterke en vaak veraf staande donor, te weinig centjes en tijd wordt het middel nogal eens tot doel. Het drukken van een krant voor kinderen heeft ruimte en tijd nodig voor spel en persoonlijke uitwisseling onder begeleiding van een specialist. Hopelijk krijgt SAM lange adem en komt er meer aandacht voor het proces zelf. Het ten gehore brengen van traditionele muziek als middel tot vrede is mooi als er inderdaad duurzame vriendschappen ontstaan. Het traject is inmiddels afgelopen, over vriendschappen tussen de kinderen durf ik niets te zeggen.

Dit is heel in het kort ook het verhaal van vredesprojecten op Ambon. Er is tijd voor nodig. Veel tijd. Verzoening is een resultaat niet direct meetbaar in oplages, aantallen voorstellingen of deelnemende kinderen. Zullen donoren beter leren luisteren naar lokale noden? Gaan plaatselijke organisaties voor henzelf op durven komen als ze dat al kunnen? Kunnen plaatselijke politici zich meer bekommeren om de samenleving dan zichzelf? Soms denk ik dat traumahealing of het afbreken van vooroordelen een luxe is of deze luxe in ieder geval veronderstelt.

Dit bericht is eerder verschenen op de website van de Raad van Kerken.

Kiri, kanan, kiri, kanan, links, rechts, links, rechts. Buiten klinkt het druk. Ik wrijf de slaap uit m’n ogen en loop het kantoor uit. Vanaf het hoger gelegen Karang Panjang marcheren groepen kinderen naar beneden de stad in. Naast hen loopt de baas van groep. Fluit in de mond. Frt-frt, frt-frt-frt. En dan weer kiri, kanan. ‘Daar komt Fita’, vader, oom en tante snellen naar de kant van de weg. Oom doet het camerawerk. Ik vraag ondertussen aan m’n buuroma met wie ik zo nu en dan Nederlands spreek wat er speelt. Ze antwoordt me in Indonesische codetaal ‘HUT GPM ke-75’.

Om dit geheim te kunnen ontcijferen, gooi ik me in fatsoenlijkere kleren in een angkot en volg de legertjes des Heeren de stad in. In schooluniformen en felgekleurde pakjes wandelen de eenheden vanuit hun scholen richting centrum. De kinderen komen samen op het grote onafhankelijkheidsplein voor het gouverneurskantoor. Verzetsheld Patimura – het volgens Ambonese christenen geïncarneerde bewijs van hun verbondenheid aan de Indonesische Republiek – overziet vanaf zijn sokkel hoe enkele ouders hun kinderen opwachten. Een ietwat teleurstellend schouwspel na imponerende parades. Er wordt wat gedronken en gegeten. De kinderen keren huiswaarts. Het gaat blijkbaar – tegen alle christelijke tegelwijsheden in – meer om de reis dan de aankomst.

Al in augustus las ik dat synodevoorzitter John Ruhulessin voor een niet al te grootse 75-jarige verjaardag was. Dit jaar viel de hari ulang tahun (HUT) of verjaardag in de Ramadhan. Of dit de achterliggende reden tot soberheid is weet ik niet. Op de avond van 6 september vindt in het Oikumene gebouw naast de oude Maranathakerk aan hetzelfde plein een viering plaats. Gouverneur, burgemeester en viceburgemeester, afvaardiging van dienst van religieuze zaken en anders-religieuze leiders zijn aanwezig. Enkele koren vertonen hun kunnen. Ruhulessin vertelt over pluraliteit en politiek en oppositie. Een website voor de Molukse protestanten wordt gelanceerd.

De dag erop verjaart de stad. Ik word door pak RT, een soort van wijkmeester, uitgenodigd mee te eten. Midden op straat vieren we de Ambon’s HUT. De dominee bidt een gebed. Het door de vrouwen in de wijk gekookte, gebakken en gefrituurde wordt gezamenlijk verorberd. Omdat de wijk volledig christelijk is, is het tevens ook nog de viering van de HUT GPM ke-75. Twee hutten tegelijk. In de moslimwijken blijft het nog even stil. Daar wordt gevast.

Na de wedstrijd Nederland-Brazilië vorige week was er ook al sprake van een gevecht. Toen werd er ‘slechts’ met stenen gegooid en één huis in brand gestoken. In hoeverre de rel van vrijdag op zaterdag samenhangt met de ruzie tussen voetbalfans is onduidelijk. Het lijkt erop dat de voetbalsymboliek als uitlaatklep heeft gediend om de al bestaande onrust te doen ontbranden.

Ook nationale Indonesische media besteden aandacht aan de rel. Wat echter niet vermeld wordt, is dat beide groepen uit moslims bestaan. In Batu Merah wonen namelijk vrijwel alleen moslims. Het belang hiervan is niet zozeer het aanwijzen van een bepaalde religieuze zijde als schuldig, maar het feit dat er geen sprake is van een interreligieus conflict.

Media in Indonesië – en met name op Ambon – zijn doorgaans terughoudend in het benoemen van oorzaken en het beschrijven van de identiteit van de partijen. Dit vanuit het oogpunt van neutraliteit. Het gevolg is echter dat mensen, vooral van buiten Ambon, niet weten waar ze aan toe zijn of menen dat Ambon opnieuw strijdtoneel is geworden van interreligieuze conflicten.

Een sms van een vriend uit de genoemde wijk onderstreept echter dat ‘er geen sprake is van een religieus getint conflict, het zijn jongeren die met elkaar op de vuist gaan’. 

Zie ook:

http://regional.kompas.com/read/2010/07/10/19542248/Kapolda:.Kematian.Arman.Masih.Diselidiki http://www.detiknews.com/read/2010/07/10/140157/1396605/10/2-kelompok-pemuda-di-ambon-bentrok-3-tewas-7-rumah-dibakar

‘Heb je de optocht gezien?’, werd me tijdens de poule-fase al enkele keren gevraagd. ‘Nee’, ik kijk gewoon thuis.’ Maar na de wedstrijd tegen Kameroen was ik toch maar even het huis uitgelopen en richting stad gegaan, benieuwd naar de karavaan van in het oranje geklede Ambonezen. Één keer kwamen ze voorbijrazen, misschien zo’n honderd. Brommertjes voorzien van stickers van de Nederlandse vlag, enkelen zwaaiend met een vlag, maar vooral veel oranje, heel veel oranje.

Na Nederland-Slowakije zag ik een optocht die ik alleen met een demonstratie in Jakarta kan vergelijken. Een demo op brommers dan. De sfeer in het café tijdens de wedstrijd was bizar. Na de 2-0 werden er tafels omgegooid en stonden mensen te dansen tussen de plastic stoelen. Vervolgens loop ik een uurtje door de stad op zoek naar optochten. Lang hoef ik niet te zoeken, overal komen brommertjes vandaan. Het is zaak de grote groep te vinden, en dat lukt. Zeker duizend man rijden als gekken slingerend en toeterend door de straten. Een half uur later is het stil, naar men zegt heeft de politie er al een einde aan gemaakt. Eenmaal aangekomen bij een oranje gekleurde wachtplek voor brommertaxi (ojeks) chauffeurs, zet men voor mij luid het ‘Nederland oh Nederland, jij bent een kampioen’ op. De sopi of plaatselijk gedestilleerde drank vloeit al rijkelijk en ik besluit dat het beter is elders een ojek te nemen.  

‘De politie is vast nu al plannen aan het maken waar straks de weg af te zetten.’ In de warung waar ik voor de wedstrijd tegen Brazilië m’n gele rijst naar binnenwerk, word ik voorbereid op de wedstrijd en de gekte van vanavond. De baas kan zelf helaas niet kijken, hij is zevende dag adventist, en als Nederland speelt, is hier op vrijdagavond de zon al onder. ‘Ik hoor het wel om me heen’, zegt hij, ‘als het te stil is, weet ik dat het fout zit’.

De stad verder inlopend is de spanning voelbaar. De lucht ademt voetbal. Het is al stiller op straat, Nederlandse vlaggen wapperen in bries die vanuit de baai de stad inwaait. Voor de wedstrijd tegen Slowakije kon ik geen busje richting het centrum vinden. Iedereen zat al thuis. Dat was een uur voor de wedstrijd. Nu is het nog vijf uur voor de wedstrijd begint. Zo nu en dan word ik gepasseerd door oranje t-shirts op brommers. ‘Belanda, Belanda’ oftewel Nederland, Nederland. ‘Kom je uit Nederland?’ ‘Wie gaat er winnen?’ Even ben ik geen ‘mister’ of bule meer. Ik voel me een ster die onderweg is naar de arena.

Enkele weken geleden kopte de plaatselijke krant Suara Maluku op de voorpagina ‘Ik ben geen Italiaan, ik heb Moluks bloed’. Eronder stond een grote foto van Giovanni van Bronckhorst. Ja, een van de redenen dat men hier zo op de hand van Nederland is, heeft te maken met het Molukse bloed dat door het Nederlands elftal stroomt. Naast Gio, behoort ook Demi de Zeeuw tot de Molukse gelederen. Volgens sommigen zijn de Molukken zelfs hofleverancier als Heitinga en De Jong ook worden meegerekend. Of het waar is, weet ik niet, maar over het algemeen is men hier goed ingelicht als het om voetbal gaat. Zo werd me eerder door een Molukse moslim verteld dat Robin van Persie ook moslim is. Ook hij steutn Nederland. Het doet me denken aan enkele jaren geleden toen ik ook Michael Chang op het Parijse Roland Garros supportte, hij was tenslotte christen.

Met wat toeristen heb ik afgesproken wat te gaan eten en daarna samen de wedstrijd te bekijken. Eerst checken we het cafeetje waar we voetbal gaan kijken. Het zit om half zeven al vol. Nog vierenhalf uur tot de wedstrijd. Na het eten moeten we zo’n anderhalf uur door de harde Molukse live muziek heen zitten. Dan begint de wedstrijd. In de eerste helft is het wat stilletjes, maar de tweede helft slaat alles. Na de 2-1 wordt er op muren geslagen en stoelen gaan stuk, ‘Brasil pulang’ wordt er geschreeuwd, Brazilië moet naar huis. Trots laat een man de tattoo op zijn arm zien: ‘Holland’. We lopen naar buiten op zoek naar de pawai of optocht.

Onderweg komen we politie tegen. Midden op het kruispunt voor de grote Silo kerk staan zo’n tien politiemannen vergezeld van een politieauto die met zwaailichten nog meer blauw de straat op schijnt. De dienstdoende functionaris vertelt me dat ze proberen te voorkomen dat optochten van buiten de stad opgaan in de rijdende mensenmassa in de stad. ‘Als je de optocht wilt zien, kun je beter daar heen lopen’, hij wijst in de richting van het pas verrezen Swiss Hotel. Hij krijgt gelijk. Duizenden supporters passeren op brommers, in auto’s, busjes en zelfs een vrachtwagen. Zo’n tien mannen lopen met een immense Nederlandse vlag. Als het weer wat rustiger wordt, lopen we terug naar huis en komen een jongen met schaafwonden tegen. Hij is in Belakang Soya van de brommer gevallen. Zijn wonden vallen gelukkig mee.

De volgende ochtend thuis wordt me verteld dat de politie probeert de optocht wat te begeleiden en niet te groot wil laten worden. Dit heeft alles te maken met post-conflict spanningen. Veruit de meeste christenen zijn fervente oranje supporters. Tijdens het WK is gemakkelijk te herkennen wat en christelijke en een moslim wijk is. Waar christenen wonen is het oranje, hangen Nederlandse vlaggen en waar moslims wonen is het een mengelmoes van Braziliaanse, Argentijnse en Spaanse vlaggen. Ook tijdens de pawai zijn er velen die het bier hebben gevonden. Er hoeft maar wat te gebeuren in zo’n grote mensenmassa en de rapen zijn gaar.

De volgende dag in het café is Duitsland de Argentijnen de baas. De eigenaar vertelt me excuserend dat ik hier helaas Nederland-Uruguay niet kan komen kijken. Uit voorzorg houdt hij de tent dicht, er is de vorige wedstrijd van het Nederlands elftal te veel gesneuveld…

Indonesische protesten tegen Israël

Om te ontdekken dat demonstraties ‘in’ zijn in Indonesië hoef je de taal niet te begrijpen. Zet een willekeurig televisiestation aan en tussen het nieuws over celebrities door zul je vrijwel iedere dag een demonstratie zien. Zo ook begin deze maand. Reden was de inval van enkele Israëlische soldaten op het scheepskonvooi met hulpgoederen voor Gaza. Drie dagen lang betoogden duizenden Indonesiërs tegen Israël. De Palestijns-Israëlische realiteit is vaak hier groot nieuws. Enkele dagen voor de aanval was de Indonesische president nog op bezoek bij zijn Palestijnse collega Abbas om zijn steun te betuigen.

Donderdagochtend is het druilerig weer. Achterop de ojek rijd ik door de heuvels van de moslimwijk Kebun Cengkeh – dat kruidnageltuin betekent – op weg naar de campus van de IAIN. Op de daken van enkele huizen Argentijnse vlaggen. Het WK is populair…

Ik ken de weg hier inmiddels beter dan enkele christelijke ojekrijders die mij naar de IAIN hebben proberen te brengen. Dat dit ‘moslimgebied’ is, valt enkel af te lezen aan de moskeeën en de namen van enkele winkeltjes. De hoofddoek is geen goede graadmeter aangezien de meeste vrouwen die ik onderweg tegenkom deze niet dragen. De universiteit naderend zie ik echter meer jongedames met hoofddoeken. Ook dragen ze rokken. Beide zijn op de campus verplicht. Net voordat ik op de campus aankomen begin het te plenzen.

De directeur van Lembaga Antar Iman Maluku doceert er geschiedenis van de Islam. Ik heb samen met de studenten enkele van zijn colleges mogen volgen. Het laatste college zou ik verzorgen, Islam in het Europa van de moderne tijd. Als een van de weinige Europeanen op Ambon ben je al snel specialist.

 ‘Als Israël Palestina iets aandoet, gaan we meteen de straat op om te demonstreren. Maar als er gevechten zijn in Thailand doen we niets.’ Even later zegt ze iets dat het best kan worden samengevat als ‘wel identificeren met Islam maar er niet naar leven’. Itha is een jonge activiste die voor deze gelegenheid is uitgenodigd om mij te becommentariëren en te helpen met mijn Indonesisch taalgebruik. Haar wijze woorden worden verstoord door mijn antwoord op de slotvraag van de docent, ‘wordt Nederland wereldkampioen?’ Even na de happening ontvangt de docent een sms’je van de studenten. Ze willen graag nog een keer met me spreken. Mission accomplished, het gesprek is begonnen.

In de aula zit nog niemand. De kopietjes zijn onderweg. Na een half uur zitten er zo’n 60 jonge moslims in de zaal, vooral dames. Even later hangt iedereen aan mijn lippen want mijn uitspraak en woordenschap is nog onder constructie. Ik vertel dat er veel moslims in Europa wonen, dat de helft van Nederland officieel geen religie aanhangt, dat in Rome drie miljoen mensen tegen de Irak-oorlog demonstreerden, dat de hier en daar aanwezige intolerantie niet een kwestie van haat jegens Islam is maar ook een uitdrukking is van de onzekerheid ten aanzien van religie in het publieke en politieke domein en de Europese identiteit, dat de scheiding van kerk en staat er ook voor zorgt dat iedereen mag en kan geloven, gebedshuizen en scholen kan oprichten, en dat vrijheid van meningsuiting binnen de regels van de wet ook een politiek doel dient terwijl gekwetst worden niet wettelijk kan worden beschermd omdat dat een kwestie van gevoel is waar gesprek en wederzijds begrip belangrijk voor zijn.

Simpele feitjes gemixt met mijn persoonlijke analyse. Feitjes net zo vanzelfsprekend als het bestaan van goedwillende moslims wereldwijd, Ambonese moslima’s die tijdens de conflicten christenen hielpen overleven, vrouwen die bewust en uit religieuze overtuiging voor een hoofddoek kiezen of moslimintellectuelen die pleiten voor een democratische staat.

De vragen nadien gaan vooral over Israël en Gaza, waarom Amerika zo hard steun verleent, hoe het zit me de Europese steun aan Gaza en of de schijnbare afwezigheid hiervan gelinkt is aan de strijd tegen Islam. Ik antwoord dat ik geen specialist ben, dat ook de bewegingsruimte van de Amerikaanse president Obama beperkt door loyaliteit aan donoren, dat Sarkozy heeft gepleit voor Europese hulp bij onderzoeken naar hulptransporten en dat er Europeanen meevoeren, en dat de meeste Europeanen Islam echt niet haten.

Na het eten rijd ik samen met Itha richting huis. Terwijl ze uitstapt nodigt ze me uit om volgende week op Seram een docententraining over doceren vanuit het perspectief van pluraliteit en vrede bij te wonen. Ik rijd door naar christelijke wijk waar ik verblijf. Eenmaal thuis kan ik eindelijk de voorlopige verkiezingsuitslagen volgen. Ik schrik en vraag me af of ik heb gelogen.

 -

Zie ook mijn bijdrage op de website van de Raad van Kerken over dialoog in een mondiale setting.

‘Eens toen we het huis uit vluchtten, bedacht ik me onderweg dat ik de rijst nog op het vuur had staan. Toen ben ik snel terug gerend’, zegt Ina. In het eettentje dat veel weg heeft van een kippenhok waar je heerlijk kunt eten, vertellen Hengky en Ina (niet hun echte namen) over hun ervaringen tijdens de oorlog. Zelf komen ze uit een dorpje even buiten de stad. In 2002 zijn ze naar Ambon-stad verhuisd. ‘Soms als we het huis uit moesten vluchten’, vertelt Ina, ‘sliepen we zittend langs de kant van de weg, bijna niets te eten en weinig slaap. Maar we zijn gezond gebleven. Dat betekent dat God ons trouw is gebleven.’ Buiten zoeven de angkots en ojeks voorbij. ‘Wist je dat kogels ogen hebben?’, vraagt Hengky me even later…

Een veelgehoorde uitspraak op Ambon is dat de conflicten voorbij zijn en dat het er helemaal veilig is. Strikt genomen is dat juist. Op 19 januari 1999 begonnen de kerusuhan (onlusten). Tot 2002 was het in golven werkelijk oorlog in de stad.  In 2004 en 2005 waren er nog enkele explosies, was er nog sniper actief en viel het leger enkele huizen binnen waarbij handgemaakte bommen gevonden werden. Pas na 2005 waren de golven van geweld werkelijk afgelopen. Wat dat betreft is de oorlog voorbij en is het er veilig. Ook zeggen sommigen ‘moslims en christenen zijn lebih akrab (vertrouwder) en zullen we ons niet weer laten gebruiken’. Daarbij wordt ook vaak gewezen op het belang van pela en gandong, traditionele sociale instituties die o.a. de interreligieuze harmonie in stand houden (later zal ik hier meer over vertellen).

God is rechtvaardig. ‘Ja, kogels hebben ogen’. Ze vertellen het verhaal van een man die op de vlucht was voor de strijd in de buurt van zijn huis. Hij rende ver weg naar veilig gebied. In een rustiger omgeving aangekomen werd hij echter alsnog door een verdwaalde kogel geraakt en stierf snel. Wat bleek? Deze man had een buitenechtelijke relatie en kind. Zo werd hij alsnog gestraft voor zijn onrecht. ‘Als je wat op je kerfstok had, kon je maar het beste zo ver mogelijk uit de buurt van de gevechten blijven, want de kogels zoeken je op als ze weten dat je bersalah (schuldig) bent. Dat zien ze.’ Over een interreligieuze strijd spreken ze niet. Wel vertellen ze – onrustig om zich heen kijkend – over hoe het leger een vinger in de strijdpap had.

In alle eerlijkheid zij hier gezegd dat bovengenoemd gesprek een toevallige ontmoeting en momentopname was. Vast en zeker hadden ze nog veel meer kunnen vertellen: Over hoe er gestreden werd tussen moslims en christenen, over de religieuze taal die aan beide kanten gebruikt werd om de strijd van de nodige voedingsbodem te voorzien, of misschien over hun ideologische geloofsstrijd tijdens de conflicten. We weten het niet. Wel is het interessant op enkele aspecten van de kogels met ogen en Gods rechtvaardigheid in te zoemen. Wat kan dit ons mogelijkerwijs vertellen over hun omgang met de conflicten?

God is rechtvaardig gebleken, zowel tijdens als na de kerusuhan.  Een belangrijk gegeven die de tijd van de oorlog verbindt met het heden. God als uiteindelijk oppermachtig staande boven het conflict, ieders handelen rechtvaardig oordelend. Diezelfde God wordt ook na het conflict aanbeden als nog steeds zijnde almachtig en rechtvaardig. Er ontstaat zo een continuüm tussen verleden en heden waardoor de tijd van de oorlog niet volledig vergeten of genegeerd hoeft te worden. Een negeren die het verwerken van trauma’s meestal niet ten goede komt en die vaak wel aanwezig lijkt als men blijft volhouden dat het volledig vrede is op het eiland. Wat niet wil zeggen dat het verleden wordt ‘opgeruimd’.

Moordende daders – behalve het leger – worden meestal niet genoemd. Dat geldt ook voor het verhaal van Ina en Hengky. De daders uit hun verhaal zijn ‘slechte mensen’ die vervolgens door God gestraft worden. De dimensie van christenen versus moslims lijkt daarmee te verdwijnen. Het zijn de kogels met ogen – die onder de leiding van God – rechtspreken. God staat buiten het conflict. Er is daardoor niet zozeer sprake van een religieuze strijd maar eerder van een ethische zuivering. De (meestal) man achter het geweer of de speer blijft ‘buiten schot’. Kwaad is eigenlijk niet kwaad maar straf.

Verschillende wetenschappelijke analyses zoemen ook in op de rol van het leger tijdens de kerusuhan. Het leger wordt dan omschreven als een ‘trouwe’ buitenstaander die veel aanstichtend werk heeft verricht om zelf daarmee de legitimatie te bieden voor hun eigen beschermende aanwezigheid. Zo zouden zij in 2005 nog een bommetje in een rijdende angkot hebben geworpen. Maar let wel dat het leger fungeert als buitenstaander. ‘We zullen ons niet weer laten gebruiken’, zegt men dan. Het wel aanwezige kwaad wordt zo buiten de eigen gemeenschap geplaatst. Het  leger kan in die rol bovendien gemakkelijker met schuld overladen worden en fungeert als zondebok voor beide religieuze gemeenschappen. Wellicht brengt het hen dichter bij elkaar.

Op deze analyse valt veel aan te merken. Zoals gezegd is het een momentopname. De betweter wil ik hier zeker niet uithangen. Ook wil ik niet koste wat kost de oorlog van het label ‘religieus’ voorzien. Ik ben niet in de positie om van mensen die net een oorlog hebben doorgemaakt te zeggen dat hun verhalen gedeconstrueerd moeten worden, dat men op een verkeerde manier bezig is het leven voort te zetten? Het leven gaat immers door. Dergelijke verhalen en interpretaties van de conflicten fungeren waarschijnlijk als hulpmiddel in het noodzakelijke weer oppakken van het dagelijks leven. Feit is echter wel dat religieuze gemeenschappen nog steeds gescheiden van elkaar leven en wederzijdse gesprekken over pijn en verlies niet gevoerd (hoeven) worden.

Het is aardig stil geweest vanuit het Oosten. Ten aanzien van de interreligieuze dialoog op Ambon kan ik niet veel meer zeggen dan mijn eigen toevallige ervaringen toestaan. Toch zijn die hier wel het onderwerp. Deze blog gaat over de praktijk van de dialoog: bij een dialoogorganisatie, in de koffiehoek, in de schaduw van de dominee en met enkele studenten die eigenlijk Engels leren…

Maar eerst nog dit. Wat mij betreft betekent journalistieke integriteit zo nu en dan iets te laten weten van de eigen positie. Een eventuele bezoeker van een weblog als deze kan het geschrevene dan afwegen tegen het door hem of haar gevormde beeld van de blogger. Maar buiten deze ideële notie wordt ik hier ook door het onderwerp enigszins gedwongen tot een dergelijke benadering. Bewustzijn van de eigen positie ligt namelijk besloten in het ontmoeten van de ander. In dit geval met de anders religieuze en de eigen religieuze ander.

Aan de baai van Ambon verkoelt een frisse bries het Ambonese leven. In diezelfde bries zit ik in het buitengedeelte

Baai van Ambon bij een kop koffie

 van de plaatselijke koffietoko m’n woordjes Indonesisch te leren. Op een avond waait er een zekere Rudi aan. ‘Hallo, hoe heet je?’ ‘Ik ben Peter, en u?’ ‘Ik heet Rudi. Je spreekt Indonesisch?’ ‘Nou eigenlijk nog niet echt’ ‘Wat kom je hier doen?’ Onze dialoog is begonnen. Al snel is duidelijk dat ik christen ben en hij moslim. De categorieën zijn helder. Eigenlijk heb ik niet zo’n zin om over religie te praten. En juist dan begint het, en serieus ook. ‘Vertel me, was de hemel leeg toen Jezus stierf aan het kruis?’

Ik ben van protestantse komaf en heb me enigszins vrijgemaakt van evangelische en charismatische zijtakken waarin ik ook ben grootgebracht. Nu voelt ik me het meeste thuis in wat meer progressieve hoeken der PKN en oecumene. Naast deze religieuze identiteit staat nog een veelheid aan identiteiten. Dit alles komt mee in de ontmoeting met moslims en christenen.

‘Ik denk niet dat de hemel leeg was. Hoezo?’ ‘Maar Allah sterft toch aan het kruis? Dan is de hemel leeg, of hoe zit het dan met Allah en Jezus?’ Ik zeg dat Jezus volgens de meeste Christenen de Zoon van God is. Nou, dat kan dus echt niet, Jezus was immers profeet. ‘Had God seks met Maria?’ Beetje botte benadering, maar ik snap de vragen. Echter wel vragen met een agenda: God kan niet sterven, heeft geen seks en geen naasten: drie-eenheid is onmogelijk. ‘Je moet de drie-eenheid niet te serieus nemen’, zeg ik, ‘Allah heeft toch ook 99 namen’. Da’s anders. De ondervraging gaat door. Even later kan ik er niet meer tegen. ‘Ik geloof het zelf ook niet en het maakt me ook niet uit hoe de verhouding tussen God en Jezus precies zit. Ja, misschien is Jezus volgens de meeste christenen precies God, maar volgens de traditie is Ie ook volledig mens. Maar goed,als het volgens jou zo zwart-wit moet dan zet ik de goddelijkheid van Jezus liever overboord.’ Doodleuk: ‘Maar je bent toch christen?’ Een vloek ligt op mijn tong, want eigenlijk ben ik het op vele fronten met hem eens.

Dan volgt een gesprek over evolutie. Nu probeer ik hem van zijn ongelijk te overtuigen, tijd voor mijn agenda. ‘De Koran is toch ook geen kookboek?’ Rudi besluit het gesprek uiteindelijk met de woorden ‘ik kan je ideeën accepteren want we geloven in andere bronnen’.

Een Ambonese Jezus

In medechristelijke kringen ligt dit echter anders. In m’n eigen ruimdenkendheid ben ik wat minder ruimdenkend jegens niet-ruimdenkenden geworden, in het bijzonder christenen, maar ook sommige knoeperds van moslims vind ik lastig. Ik heb het niet zo op zoete afbeeldingen van een blanke Jezus, of op meer bloederige varianten aan een kruis het liefst getooid met doornenkroon. In het bijzonder gelovigen die precies weten hoe het zit. Van mij hoeft het allemaal niet zo zeker en rationeel, want zo werkt geloven niet. En dat weet ik dan weer zeker.

Buiten is het net zo donker als in de nacht van Jezus overlevering, volgens de overlevering. De kinderen van de lokale basisschool spelen het na. Net kerst, maar dan Goede Vrijdag. De dood van God in een toneelstuk. De kleine Jezus kan nog net voordat hij het kruis moet dragen een flinke dosis bloed op zijn shirtje spuiten. Enkele ouders kijken toe. Een verteller rijgt het geheel aan elkaar. Eerder al is het stuk door een docent ingeleid door middel van enkele liederen. Dit alles met de flair van een charismatische aanbiddingsleider. Het keyboard produceert een koor van elektrische gitaren en drums waarvan je niet meer onder dansen uitkomt. Iedereen klapt en zingt uit volle borst mee. Ik zing ook mee. Het bloed in de liederen vloeit rijkelijk. Maar als de dominee me vraagt of ik de kinderen ‘de betekenis van Pasen’ wil uitleggen, weiger ik. Kinderachtig of eerlijk? De zelfde bron?

Interreligieuze dialoog tussen moslims en christenen, intrareligieuze dialoog tussen christenen en christenen. Wat is loyaal of integer? Ben ik representant van ‘het Christendom’, of een soort chroslim? Maar ik werk hier toch ook een beetje in dienst van de kerk? Om soortgelijke problemen te voorkomen hebben theologen soms de neiging voorwaarden op te stellen voor wie wel en niet aan de dialoog mogen deelnemen. Dat werkt misschien tussen hoogwaardigheidsbekleders. Alhoewel, wie behalve de paus, Jezus of de profeet, is in staat religie te vertegenwoordigen? Aan de dominee leg ik uit waarom ik het lastig vind deze kinderen Pasen te onderwijzen. Hij begrijpt het. Koffievriend Rudi heeft ideeën van wat christelijk is. Ik ook. Rudi kan niet zo heel goed luisteren. Ik ook niet. Maar het gesprek was wel goed.

Anderen hebben weer ideeën van wat islamitisch is. We zitten op de koele vloer van de grote Al Fatah moskee. We zijn met zes dames en vijf heren. We praten Engels met elkaar. Over het studentenleven op Ambon en Amsterdam, over demonstreren en regels en faciliteiten op de universiteit. Zij zijn moslim, ik ben weer christen. Ondertussen leren we elkaar kennen, maar eigenlijk leren we Engels. Op het gebruik van een woord Indonesisch staat een sanctie 500 rupiah. Afgelopen zaterdag kwam een jongen van buiten de groep naar me toe met de vraag van welk geloof ik was. Vervolgens vroeg hij vriendelijk of ik wilde weggaan. ‘Waarom?’ ‘Omdat je geen moslim bent en daarom mag je niet in de moskee zijn, want die is heilig.’ ‘Maar ik ben misschien wel chroslim’, wil ik zeggen. In werkelijkheid verlaat ik het toneel. Een van de jongens die bij hem zat, loopt achter me aan. ‘Het spijt me’, zegt hij, ‘ik geloof wel dat je welkom bent’. Ach, de dialoog…

Het verkeer krioelt door de stad. Ronkende motoren, rollend rubber en de voortdurende beweging van ijzeren machines houden de stad in beweging… Gloednieuwe auto’s en oude wrakken. Lang leve het geld van de noodhulp. Lang leve eerlijk delen. Rode nummerplaten verraden de identiteit van de inzittenden, ambtenarij. Groenrood verwijst naar het leger. Zwart is de rest. Voor het identificeren van de passerende vrachtwagens in de gebruikelijke legerkleuren gevuld met soldaten is deze kennis overbodig. Andere, vaak oudere, vrachtwagentjes verspreiden de pas aangekomen goederen vanuit de haven achter de shopping mall Amplaz over het gehele eiland. Als mieren gaan ze af en aan tussen centrum en periferie, met en zonder producten.

Er gebeurt veel langs en op de weg. De weg is in dienst van de beweging en waar op de weg ruimte is, wordt deze eeuwige voortgang gediend met de verkoop van de hiervoor noodzakelijke middelen en diensten. Kraampjes met gevulde plastic flessen fungeren als kleine benzinestations. Een lekke band kan op vele plekken geplakt worden. In de ochtend en avond is de politie paraat om enige orde in de chaos van de spits aan te brengen. In de schaduw net naast de weg wordt er gezeten, gerookt, gediscussieerd, geschaakt en gekaart. Mannen wachtend op werk. Kinderen en vrouwen stappen uit en in busjes en fietstaxi’s. Een paraplu beschermt hen tegen de regen of de felle zon.

Lang hoeft men meestal niet op vervoer te wachten. Aan openbaar vervoer geen gebrek. Particulier openbaar vervoer. Iedere chauffeur zoekt ijverig naar reizigers, zijn enige garantie voor inkomsten. Groengele busjes brengen al toeterend mensen naar hun plek van bestemming of volgende overstapplek. Brommertaxi’s of ojeks rijden rond op zoek naar klanten. Andere ojek-rijders zitten rokend in groepjes langs de grote weg te wachten op een volgende klus. Eenzelfde beeld geven de becaks of fietstaxi’s. Sommige chauffeurs voorzien van een handdoek als hoofddoek beschermend tegen de zon rijden rond en op zoek naar reizigers.

Vooral waar het druk is, waar wegen samenkomen of veel koopwaar wordt verkocht, wachten busjes, ojeks en becaks. Terminal en markt liggen dicht bij elkaar. Op de markt is het altijd druk. Een melange van geuren, kleuren en geluiden verenigt een brei van mensen, koopwaar en stalletjes. Als een gerecht waarvan je de verschillende ingrediënten probeert te ontrafelen. De geuren van de vele vissoorten en vruchten – in het bijzonder de sterke geur van de durian, het zeewater en de wind uit de baai, zwetende en schreeuwende mensen verbonden door koop en verkoop, uitlaatgassen van toeterende busjes en knetterende brommertjes. Dit is Ambon op z’n eerlijkst. Geen ambtenarij, geen luxe auto’s. Onder de brug bij de markt wordt een hutje uit schroten in elkaar gezet.

Haast is in dit alles niet het juiste woord. Misschien eerder het tegendeel. Het wachten op een volgende reiziger die vervoerd moet worden, de hoop op de verkoop van de eigen waar tot in avond. Het is tevens het uitspreiden van activiteiten over de gehele dag. Het kleine verhaal van werkende mensen wordt in het grotere verhaal van de stad gevoegd. Ook de stad is druk en in beweging. En in die beweging wordt het gehouden. Als een collectieve bezigheidstherapie.

Hoog boven de weg hangen grote spandoeken en borden. Ze wijzen op de komst van een groot spektakel, Sail Banda 2010. Het is een race van meer dan 250 zeilboten van Australië naar Ambon. Na de race wordt het even ten zuiden van Ambon gelegen Banda aangedaan, een duikparadijs. In de hoop vele toeristen te kunnen herbergen worden hotels gebouwd. Azuurblauwe zeeën op de spandoeken vloeken met de rommel in de baai. Palmbomen en gelukkige families geflankeerd door de gouverneur, de burgemeester of welke belanghebbende dan ook. Hele departementen staan afgebeeld. ‘Ambon Manisee’, het zoete Ambon. Laat de toerist maar komen. Geld is onderweg.

Een andere therapie dan die de stad zou kunnen gebruiken. Waar is de psycholoog? Bij wie kan men zijn/haar woede, verdriet en pijn kwijt? Waar is het recht? Waar zijn de misdadigers? Groot en klein? Er is geen achterdeur waardoor men ontsnappen kan, geen achter-uitgang naar een kamertje waar bezonnen kan worden.

Zwetend bouwen mannen aan nieuwe hotels. Ze hebben werk. De toerist is belangrijk en moet komen, zeker voor de lokale man of vrouw. Van het grote geld zal het gewone volk echter niets zien. Het was de trek, de honger, de noodzaak om te overleven christenen en moslims met elkaar in handel bracht. Op de plek waar nu het vredesmonument staat, was een vechtvrije zone ingericht. Geld en goederen werden geruild. De belanghebbenden van alle onrust, hogere ambtenarij, politieke elite, het leger, de regering staan als helden afgebeeld in het museum onder het vredesmonument. Je moet betalen om bij het monument te kunnen komen.

Stilstand? De meeste mensen zijn te druk om stil te staan, de rest heeft belangen en wil niet dat er wordt stilgestaan. Ambon is in beweging. Wanneer de achter-uitgang?

In het midden van de stad Ambon staat het vredesmonument. Een mooi symbool. Bij het monument mag ik vertellen over wat ik denk dat vrede is. Krap afgestudeerd, net uit de boeken, sta ik m’n evangelie te verkondigen. Of het in 30 seconden kan… Mijn toch al beperkte blik op de situatie wordt gereduceerd tot een nog botter verhaal, uiteraard met pakkende slotzin. Het moet kort en snel, we moeten door, verder. De zon gaat al bijna onder en een shot van Peter aan het strand is zeker nog nodig.

Onder het monument zijn foto’s te zien van tijdens en na het conflict. Het fotoverhaal laat vrede zien, haastige vrede. Handen worden geschud. De president, de gouverneur en het leger worden opgevoerd als brengers van goed nieuws. Hebben ook zij hun mediamoment gehad? Was er eenzelfde verzoek ‘stel je maar voor, ga maar met ze praten’? Wat weten zij van wat er tussen de mensen leeft? Waar is nu werkelijk behoefte aan? Mooie plaatjes? De president, de gouverneur en het leger staan er in ieder geval weer goed op.

Wat weet ik na een week nou van de ervaringen van de mensen uit deze stad, van vrede of hoe het verder zou moeten? Ik word opgenomen in een verhaal en laat het gebeuren. Nee, ik wil niet met sigaret gefilmd worden. Ik hoop dat m’n haar goed zit. Ja, Nederland moet weten dat ik goed werk doe op Ambon.

Natuurlijk, we hebben verhalen nodig. Het liefst mooie. Maar ieder nieuw verhaal is een gecreëerd verhaal. Iedere wederopbouw een constructie. Elke reportage een samenhang van antwoorden op vragen die zichzelf niet beantwoorden, vakkundig door de specialist samengesmeed. De man of vrouw achter de knoppen heeft macht. De ijdeltuiten op het beeld hebben belangen. Maar de belangrijkste vraag in dit alles is misschien wel hoe recht te doen aan de getuigenissen en ervaringen van individuele personen. En daar is vaak geen tijd voor.

Ik heb tijd, vijf maanden en moet maar eens de wijk in, mensen ontmoeten en luisteren…

Het is vandaag precies 100 dagen geleden dat president Yudhoyono voor de tweede maal werd geïnaugureerd. Voor de betogers een goed moment om hun onvrede ten aanzien van de huidige regering te laten blijken. Ook Indonesië is een land dat na 100 dagen geregeerd te zijn door een nieuw kabinet in staat van ontevredenheid verkeert. Maar mooie leuzen schreeuwen in demonstraties alleen lost niets op…

Achterop de brommer word ik langs de demonstrerende menigte geleid. Vanuit allerlei straten komen busjes volgepakt met jonge mensen aangereden. Ze zullen deze middag een aantal keren tussen de Indonesische versie van het Haagse ‘torentje’ en het nationale monument heen en weer lopen en rijden. De werkplek van de president is hermetisch afgesloten door prikkeldraad en veel politie. Terwijl ik onderweg ben naar het Maarif Institute moet ik denken aan wat de houder van de jeugdherberg vanmorgen tegen me zei: ‘Die studenten moeten gewoon aan het werk gaan, niks demonstreren’. Iets soortgelijks was me de avond daarvoor ook al door een taxichauffeur verteld.

Het Maarif Institute is zo’n kwartiertje rijden vanuit het centrum. De organisatie is opgericht in 2003 door Ahmad Syafi’i Maarif, de voormalig voorzitter van één van ’s werelds grootste moslim organisaties. Daarmee lijkt het Maarif Institute stevig geworteld in, wat veelal wordt beschouwd als een modernistische versie van, de Indonesische Islam. Het modernisme in deze zin wil kortweg zeggen dat de interpretatie van heilige teksten nooit helemaal af is. Deze Islam is één van de vele verschijningsvormen van de Islam in Indonesië. De modernistische positie biedt ruimte om in de actualiteit te zoeken naar nieuwe betekenis. Enigszins in deze zelfde lijn van denken, richt het Maarif Institute zich op de ontwikkeling van een Islam door de bril van de moderne mensenrechten. De term pluralisme, een –isme waarbijverschil niet enkel als bedreigend wordt opgevat, staat hierbij centraal. Daarnaast focust de organisatie zich op democratie en een goede overheid. Deze middag heb ik een kort gesprek met Fajar Riza Ul Haq, de uitvoerend directeur. Beiden zijn keerzijden van de zelfde medaille.

Net nadat ik ben gaan zitten, overhandigt Fajar me trots A4-tje met daarop een oproep tot voordracht voor de jaarlijkse ‘Maarif Award’. Deze prijs is in het leven geroepen om diegene die zich sterk heeft gemaakt voor de acceptatie van religieus pluralisme te belonen. De landelijke krant ‘the Jakarta Post’ doet ook mee. Een slimme manier om aandacht te vangen. Het belangrijkste dat het Maarif Institute echter doet, is het faciliteren van bijeenkomsten en publicaties. In beide gevallen worden verschillende betrokkenen uit de alledaagse praktijk, deskundigen en ’gewone’ mensen, bij elkaar gebracht om met elkaar in gesprek te gaan. Verspreid over een drietal regio’s in het land, komen met hulp vanuit Jakarta zo’n 30 plaatselijke clubs regelmatig bij elkaar om te spreken over allerhande plaatselijke issues zoals verkiezingen, opvoeding en milieu. Via de nieuwsbrieven die het instituut uitgeeft, blijven alle betrokkenen van elkaar op de hoogte. Recent publiceerde het Maarif Institute een aantal studieboekjes waarin pluralisme en mensenrechten worden omarmd als wezenlijk onderdelen van de Islam. Op een aantal scholen is dit studiemateriaal inmiddels onderdeel van het curriculum. Maar lang niet overal worden deze boekjes gebruikt. 

Als ik vraag of het Ma’arif Instituut misschien in een strategisch voordeel is ten opzichte van soortelijke, meer op het Christendom gestoelde organisaties, krijg ik een negatief antwoord. ‘De grootste weerstand hebben we juist van individuele moslims en Islamitische groepen, vooral sinds de landelijke moslimsraad (de Majelis Ulama Islam, MUI) pluralisme en dialoog in de ban heeft gedaan’. De interreligieuze dialoog is wat Fajar betreft gemakkelijker. De kritiek van zijn moslimbroeders en zusters ligt volgens Fajar vooral aan het feit dat mensen denken dat termen als democratie, mensenrechten en pluralisme Westerse – en dus vreemde en foute! - begrippen zijn.

Het Maarif Institute probeert tegen deze steeds sterker wordende groepen in een ander geluid te laten horen. Haar focus ligt hierbij niet alleen op het uiterlijk, maar juist ook op de inhoud, door het organiseren van activiteiten voor gewone mensen. Geen lippenstift maar zout, garam in plaats van gincu. Goed zout in Indonesië. Onderweg terug naar het centrum moeten we weer omrijden, er wordt nog steeds gedemonstreerd.